Var olanı dəyişmək, yoxsa yenidən qurmaq?

Bəzən insanın qarşısında çox sadə görünən, amma əslində çox ağır bir sual dayanır: var olanı dəyişmək lazımdır, yoxsa hər şeyi yenidən qurmaq?

İlk baxışda dəyişmək daha məntiqli görünür. Çünki ortada artıq qurulmuş bir şey var. Onun tarixi var, istifadəçiləri var, komandası var, təcrübəsi var, müəyyən bir sistemi var. İnsan düşünür ki, bəlkə sadəcə bəzi yerləri düzəltmək, bəzi prosesləri yeniləmək, bəzi səhvləri aradan qaldırmaq kifayətdir.

Amma zaman keçdikcə anlayırsan ki, hər problem səthdə olmur. Bəzən problem dizaynda deyil, təməldə olur. Bəzən problem insanlarda deyil, qurulan sistemin düşüncə formasında olur. Bəzən nə qədər düzəltməyə çalışsan da, sistem yenə səni eyni yerə qaytarır. Çünki o sistem artıq gələcəyi daşımaq üçün qurulmayıb.

Mənim üçün əsas sual budur: mən həqiqətən bir şeyi inkişaf etdirirəm, yoxsa artıq işləməyən bir şeyi zorla yaşatmağa çalışıram?

Bu ikisi arasında böyük fərq var.

Əgər var olan sistemin təməli sağlamdırsa, onu dəyişmək, yeniləmək və inkişaf etdirmək olar. Çünki bəzi şeylərin sadəcə zamana uyğunlaşmağa ehtiyacı olur. Daha yaxşı idarəetmə, daha düzgün proses, daha yaxşı komanda, daha aydın məqsəd və daha keyfiyyətli icra ilə həmin sistem yenidən güclənə bilər.

Amma elə sistemlər də var ki, onları nə qədər dəyişsən də, ruhu dəyişmir. Üzərinə yeni dizayn əlavə edirsən, amma düşüncə köhnə qalır. Yeni alətlər gətirirsən, amma yanaşma eyni qalır. Yeni insanlar əlavə edirsən, amma mədəniyyət dəyişmir. Belə olanda dəyişiklik inkişaf olmur, sadəcə gecikmiş təmir olur.

Məncə, yenidən qurmaq məsələsi də burada başlayır.

Yenidən qurmaq hər şeyi dağıtmaq demək deyil. Bu, keçmişi inkar etmək deyil. Bu, “əvvəl olan hər şey səhv idi” demək də deyil. Əksinə, yenidən qurmaq üçün insan keçmişə daha ayıq baxmalıdır. Orada nə işləyib, nə işləməyib, hansı qərarlar sistemi irəli aparıb, hansı yanaşmalar onu saxlayıb, bunları düzgün görmək lazımdır.

Çünki yeni qurulan şey var olanla haradasa kəsişməlidir. Əgər heç kəsişmirsə, onda o artıq davamlılıq deyil, tam qopuşdur. Əgər çox kəsişirsə, onda bu da yenidən qurmaq yox, köhnəni başqa adla davam etdirmək olur.

Mənim baxışıma görə, yeni qurulan şey var olanla formada yox, mahiyyətdə kəsişməlidir.

Yəni köhnə sistemin divarlarını daşımağa ehtiyac yoxdur. Amma onun içində dəyərli olan təcrübəni, niyyəti, öyrənilmiş dərsləri və real ehtiyacları da atmaq olmaz. Çünki hər var olan şeyin içində bir yaddaş var. Hətta səhv qurulmuş sistem də insana nəyisə öyrədir. Bəzən ən böyük dərs işləməyən şeylərin içindən çıxır.

Yenidən qurulan sistem köhnənin qorxularını daşımamalıdır. Köhnənin məhdudiyyətlərini, yanlış vərdişlərini, gecikmiş qərarlarını, böyüməyə mane olan düşüncəsini yeni sistemə gətirmək olmaz. Əgər bunlar yeni quruluşa keçirsə, onda əslində heç nə yenidən qurulmayıb. Sadəcə köhnə sistem yeni adla davam edir.

Amma köhnənin dərsləri yeni sistemə keçməlidir. İnsanların real ehtiyacları keçməlidir. Müştərinin nə istədiyi, komandanın harada çətinlik çəkdiyi, proseslərin harada ilişdiyi, hansı qərarların nəticə verdiyi, hansıların vermədiyi yeni quruluşun təməl biliyinə çevrilməlidir.

Məncə sağlam yenidənqurma budur: keçmişdən asılı qalmadan, amma keçmişdən öyrənərək yeni bir sistem yaratmaq.

Burada çox incə bir balans var. İnsan bəzən keçmişə çox bağlanır və hər şeyi qorumağa çalışır. Bəzən də tam əksinə, hər şeyi silmək istəyir. Amma hər iki yanaşma risklidir. Çünki hər şeyi qorumaq gələcəyi boğa bilər. Hər şeyi silmək isə təcrübəni itirə bilər.

Əsas məsələ nəyi qorumağı, nəyi geridə qoymağı bilməkdir.

Məqsəd qalmalıdır, əgər o məqsəd hələ də doğrudursa. Dəyər qalmalıdır, əgər o dəyər hələ də insanlara fayda verirsə. Təcrübə qalmalıdır, əgər o təcrübə yeni sistemi daha ağıllı qurmağa kömək edirsə. Amma köhnə qorxular, köhnə limitlər, köhnə bəhanələr və köhnə düşüncə qalmalı deyil.

Bəzən bir sistemi dəyişmək üçün cəsarət lazımdır. Amma bəzən onu yenidən qurmaq üçün daha böyük cəsarət lazımdır. Çünki yenidən qurmaq insanı rahat yerdən çıxarır. Artıq öyrəşdiyin qaydaları, tanıdığın problemləri, idarə edə bildiyin qarışıqlığı geridə qoymalısan. Bu asan deyil. Çünki insan bəzən problemli sistemə belə öyrəşir. Hətta onu narahat edən şeylər də tanış olduğu üçün ona təhlükəsiz gəlir.

Amma gələcək həmişə tanış olanın içində qurulmur.

Bəzən gələcək üçün yeni təməl lazımdır. Daha təmiz düşüncə, daha aydın məqsəd, daha çevik struktur, daha sağlam mədəniyyət və daha doğru sistem lazımdır. Mənim üçün yenidən qurmaq da məhz budur. Sadəcə yeni bir forma yaratmaq yox, daha doğru bir təməl seçməkdir.

Var olanı dəyişmək keçmişlə dialoqdur. Yenidən qurmaq isə gələcəklə verilən qərardır. Amma ən sağlam nəticə o zaman yaranır ki, insan keçmişdən dərs alır, gələcəyə isə köhnə qorxularla getmir.

Məncə hər insan, hər komanda, hər biznes müəyyən mərhələdə bu sualı özünə verməlidir: biz bunu həqiqətən inkişaf etdiririk, yoxsa sadəcə qorxduğumuz üçün buraxmırıq?

Əgər bir şeyin gələcəyi varsa, onu dəyişmək, böyütmək və gücləndirmək lazımdır. Amma əgər bir sistem artıq böyüməyə imkan vermirsə, insanları yorursa, yaradıcılığı öldürürsə və hər yeni addımı köhnə problemlərə qaytarırsa, onda onu qorumaq inkişaf deyil.

O zaman yenidən qurmaq lazımdır.

Mənim üçün yenidən qurmaq keçmişə xəyanət deyil. Əksinə, keçmişdən öyrəndiklərinə hörmət edib onları daha doğru bir gələcəyə çevirməkdir. Var olanla yeni qurulanın kəsişdiyi yer də buradır: eyni səhvləri təkrarlamamaq, amma dəyərli olanı da itirməmək.

Çünki yeni olan hər şey sıfırdan başlamır. Bəzən yeni olan şey keçmişin içindən çıxır, amma onun məhdudiyyətlərinə tabe olmur.

Məncə əsas fərq də budur. Köhnəni dəyişəndə onun çərçivəsi içində qalırsan. Yenidən quranda isə çərçivəni özün seçirsən. Bu, daha ağırdır, daha risklidir, daha çox məsuliyyət tələb edir. Amma bəzən böyük dəyişikliklər üçün başqa yol olmur.

Hər şeyi dəyişmək lazım deyil. Amma hər şeyi qorumaq da lazım deyil.

Əsas məsələ gördüyün şeyin gələcəyi olub-olmadığını dürüst şəkildə qəbul etməkdir. Əgər gələcəyi varsa, onu inkişaf etdirmək lazımdır. Əgər yoxdursa, cəsarətli olub yenidən qurmaq lazımdır.

Çünki bəzən ən böyük inkişaf mövcud olanı düzəltmək deyil, onun artıq gələcəyə aid olmadığını qəbul etməkdir.