Uşaqlar üçün süni intellekt: ilk addımlar və nəzarət planı

Başlanğıc üçün uşaqlar üçün süni intellekt mövzusuna bir alət, bir sadə tapşırıq və valideynlə birgə yoxlama qaydası ilə yanaşın. Əvvəl yaş şərtini yoxlayın, sonra uşağın öz cavabını yazmasını və yalnız bundan sonra kömək istəməsini təklif edin. İlk məqsəd hazır ev tapşırığı almaq deyil, uşağın cavabı izah edə bilməsi olsun.

Uşağa süni intellekti necə izah edək?

İlk söhbəti uşağın artıq bildiyi bir işdən başlayın. Məsələn, ondan bir hekayənin sonunu düşünməsini istəyin, sonra eyni tapşırığın kompüterə necə veriləcəyini birlikdə yazın. Alətin cavabını qiymətləndirmək üçün əvvəl uşağın öz fikrini eşidin.

ChatGPT yazılan tapşırığa cavab hazırlayan söhbət proqramıdır. Belə proqramlara çatbot, onlara verdiyiniz tapşırığa isə prompt deyilir; ChatGPT yanlış məlumatı da inandırıcı formada təqdim edə bilər. Bu xüsusiyyətlər ChatGPT haqqında icmalda izah olunur.

Uşağa sadə bir qayda təklif edin: cavab səliqəli görünürsə belə, onu yoxlamadan doğru saymırıq. Təcrübə zamanı “bunu haradan bilirik?” sualını birlikdə verin. Cavabı dərslikdə tapmaq mümkün deyilsə, həmin hissəni hələlik açıq saxlayın.

Özünüz də mövzuya yeni başlayırsınızsa, əvvəl süni intellektin sadə izahını oxuyun. Sonrakı mövzuları seçmək üçün əsas süni intellekt bələdçisindən istifadə edin. Uşağa danışmazdan əvvəl izahınızı iki sadə cümləyə endirməyə çalışın.

Hansı yaşda və hansı alətlə başlamaq olar?

Hesab açmazdan əvvəl xidmətin yaş və valideyn razılığı şərtlərini oxuyun. ChatGPT haqqında mənbədə 13 yaş həddi və 18 yaşdan aşağı istifadəçilər üçün valideyn razılığı göstərilir. Qeydiyyat zamanı cari tələbi ayrıca yoxlayın: yaş məhdudiyyətləri haqqında məlumat.

Yaşı uyğun olmayan uşağa yanlış doğum tarixi ilə hesab açmayın. Kiçik uşaqlar üçün başlanğıcı ekransız qura bilərsiniz: əvvəlcədən hazırladığınız iki cavabı kağıza yazın və hansının daha yaxşı əsaslandırıldığını müzakirə edin. Bunun üçün uşağın ayrıca AI hesabına ehtiyacı yoxdur.

Adı tanınan alətlə yaşa uyğun aləti ayırın

ChatGPT, Gemini və Claude təhsildə müzakirə olunan söhbət alətləridir. Təhsil haqqında mənbədə adlarının çəkilməsi onların hər yaş üçün uyğun olması demək deyil; mənbə eyni zamanda həddindən artıq asılılıq və yanlış məlumat narahatlıqlarını qeyd edir. Təhsildə süni intellekt icmalına baxın.

Mən ilk həftədə bir alətlə kifayətlənməyi təklif edirəm. Seçim zamanı aşağıdakı suallara cavab tapa bilmirsinizsə, qeydiyyatı təxirə salın. Uşağın marağını saxlamaq üçün həmin gün dərslik və kağızla oxşar məşq edin.

Uşaqlar üçün pulsuz AI proqramları axtararkən əvvəl bu cədvəli doldurun. İlk sınaq üçün abunə almağı məqsədə çevirməyin. Pulsuz giriş gördükdə də yaş, məlumat və istifadəyə verilən icazə barədə sualları ayrıca cavablandırın.

Valideyn nəzarətini gündəlik necə quraq?

Nəzarəti əvvəlcədən razılaşdırılmış qaydalardan başlayın. Harada istifadə ediləcək, hansı məlumat yazılmayacaq və narahat cavab gələndə kimə müraciət olunacaq? Bunları uşağın başa düşəcəyi dildə bir vərəqə yazın.

Google Family Link valideynlərə tətbiqləri təsdiqləmək və ya məhdudlaşdırmaq, ekran vaxtını idarə etmək kimi imkanlar verir. Bu, cihaz nəzarəti xidmətidir; onu dərs cavabının doğruluğunu təsdiqləyən alət kimi qəbul etməyin. İmkanların ümumi təsviri Family Link haqqında mənbədədir.

Birlikdə razılaşacağınız beş qayda

• İlk məşqləri valideynin yanında və əvvəlcədən seçilmiş mövzuda edin.
• Ad, məktəb, ünvan, telefon və hesab şifrəsini tapşırığa yazmayın.
• Sinif yoldaşının şəklini, səsini və yazışmasını yükləməyin.
• Narahat edən cavabda söhbəti dayandırıb böyüyə xəbər verin.
• Məktəb işi üçün müəllimin icazəsini və istifadə sərhədini soruşun.

Öz iş məlumatlarınızı da məşqdən kənarda saxlayın. Onlayn mağazanız varsa, nümunə üçün real müştəri sifarişini açmayın. Uydurma məhsul adı və uydurma məbləğ seçin; uşağın məşqinə müştərinin telefonu və ünvanı lazım deyil.

Məxfilik qaydalarını hazırlayarkən AI təhlükəsizliyi bələdçisindəki mövzulara ayrıca baxa bilərsiniz. Ailə vərəqində uzun mətn əvəzinə konkret nümunələr yazın: “məktəbimin adını yazmıram” və “şifrəni heç vaxt paylaşmıram”. Uşaqdan qaydanı öz sözləri ilə təkrar etməsini istəyin.

Nəzarətin necə aparılacağını gizlətməyin. Hansı söhbətə birlikdə baxacağınızı əvvəl danışın və uşağa sual vermək üçün yer saxlayın. “Səhv cavab görsən, bunu mənə göstərməyin yaxşıdır” cümləsini açıq deyin.

İlk məşq üçün nə seçək?

Uşağın cavabı özü yoxlaya biləcəyi kiçik mövzu seçin. İlk gün böyük təqdimat, uzun inşa və ya bütün ev tapşırığını verməyin. Aşağıdakı məşqlər təklif olunan nümunələrdir, sınaqdan keçirilmiş nəticə iddiası deyil.

Şərti nümunə: Bakı kafesində sadə hesab

Təsəvvür edin ki, ailə Bakıdakı bir kafedədir. Məşq üçün uydurma menyu hazırlayın: çay 2 manat, sendviç 4 manat olsun. Bunlar real kafe qiymətləri deyil, yalnız hesabı rahat yoxlamaq üçün seçilmiş rəqəmlərdir.

Uşaq əvvəl iki çay və bir sendviçin cəmini kağızda hesablasın. Sonra yaşa uyğun istifadəyə icazə verilən alətdə aşağıdakı tapşırığı sınayın. Cavabı almamışdan əvvəl uşağın hesabını dəyişməyin.

Bu uydurma menyu ilə mənə bir hesab sualı ver. Cavabı dərhal yazma. Əvvəl mənim cavabımı gözlə, sonra bir ipucu ver və hesabı yoxlamağımı istə.

Əgər alət bütün cavabı dərhal göstərsə, bunu məşqin qaydasına uyğun olmayan nəticə kimi qeyd edin. Növbəti sualı özünüz verin. Uşaqdan həm hesabı, həm də niyə həmin əməli seçdiyini izah etməsini istəyin.

Oxu və dil məşqi

Özünüzün yazdığı qısa bir mətn seçin. Uşaq əvvəl mətnin əsas fikrini bir cümlə ilə desin. Sonra alətdən həmin mətnə aid suallar hazırlamasını istəyin və hər sualın cavabının mətndə olub-olmadığını birlikdə yoxlayın.

Aşağıdakı qısa mətnə əsasən üç sual hazırla. Mətnin xaricindən məlumat əlavə etmə. Sualları bir-bir ver və mən cavablandırana qədər cavab açarını göstərmə.

Tapşırığı daha aydın yazmaq üçün prompt quruluşu bələdçisindən yararlanın. Azərbaycan dilində anlaşılmayan ifadə çıxsa, uşağı əzbərləməyə yönəltməyin. Cümləni birlikdə sadələşdirin və lazım gəlsə Azərbaycan dilində AI istifadəsi mövzusuna baxın.

Məktəbdə istifadə və tənqidi düşünmə necə uzlaşdırılsın?

Mənim tövsiyəm məktəbin uşaqlara istifadənin sərhədini və cavabı yoxlamağı öyrətməsidir. Müəllimdən konkret soruşun: ideya almağa, izah istəməyə və mətn düzəlişinə icazə varmı? Hansı hissənin şagird tərəfindən köməksiz hazırlanmalı olduğunu dəqiqləşdirin.

Tənqidi düşünmə burada cavabı qəbul etməzdən əvvəl səbəb və sübut axtarmaq deməkdir. Təhsil haqqında mənbə AI-dan həddindən artıq asılılığın səthi öyrənmə və tənqidi düşünmə ilə bağlı narahatlıqlar yaratdığını bildirir. Bu, hər uşağın mütləq eyni nəticə yaşayacağı iddiası deyil. Mənbədəki müzakirə bu fərqi nəzərə almağı tələb edir.

Hər tapşırığın sonunda üç yoxlama

1. Uşaq cavabın əsas fikrini ekrana baxmadan danışsın.
2. Bir iddianı dərslikdə və ya müəllimin verdiyi materialda tapsın.
3. Oxşar yeni sualı alətsiz həll etməyə çalışsın.

Uşaq izah edə bilmirsə, daha gözəl cavab hazırlatmağa keçməyin. Mövzunu kiçildin və hansı addımın anlaşılmadığını soruşun. Məsələn, bütün məsələni yenidən işləmək əvəzinə yalnız verilənlə soruşulanı ayırın.

Məktəb işi üçün qısa istifadə qeydi saxlayın: “suallar hazırlamaq üçün istifadə etdim, cavabları özüm yazdım”. Bunu müəllimin qaydasına uyğunlaşdırın. Müəllim istifadəyə icazə vermirsə, həmin tapşırığı alətsiz yerinə yetirin.

Bu həftə hansı planla başlamaq olar?

Bir həftəlik kiçik sınaq planı yazın və sonunda davam qərarı verin. Aşağıdakı bölgü mənim təklifimdir; bunu məcburi ekran vaxtı norması kimi qəbul etməyin. Ailənizin vaxtına uyğun qısaldın.

1. Birinci gün: yaş şərtini yoxlayın, bir alət və bir mövzu seçin.
2. İkinci gün: paylaşılmayacaq məlumatları uşağın öz sözləri ilə yazın.
3. Üçüncü gün: yuxarıdakı hesab və ya oxu məşqini birlikdə edin.
4. Dördüncü gün: bir cavabı dərsliklə tutuşdurun, uyğunsuzluğu qeyd edin.
5. Beşinci gün: oxşar tapşırığı alətsiz verin və izahını dinləyin.
6. Həftə sonu: davam etmək, məşqi dəyişmək və ya fasilə vermək qərarını birlikdə verin.

Qiymətləndirmə üçün üç sual kifayətdir: uşaq nə öyrəndi, nəyi yoxladı, harada kömək istədi? Cavabları bir neçə cümlə ilə qeyd edin. Hazırlanan mətnin uzunluğunu və ya açılan tətbiqlərin sayını uğur meyarı seçməyin.