Pulun dövriyyə dövrü ehtiyat və debitor günlərinin cəmindən kreditor günlərini çıxmaqla hesablanır. Bu bələdçidən sonra üç hissəni ayırıb 15 dəqiqədə yoxlana bilən şərti hesab kartı qura biləcəksiniz.
Son yenilənmə: 29 oktyabr 2026
Pulun dövriyyə dövrü hansı sualı cavablandırır?
Pulun dövriyyə dövrü malın ehtiyatda qalması, müştərinin ödəməsi və təchizatçıya ödəniş arasındakı müddətləri bir göstəricidə birləşdirir. İngiliscə cash conversion cycle ifadəsinin qısaltması CCC-dir. Bu məqalədən sonra eyni dövrə aid məlumatlarla üç hissəni hesablayıb nəticəni günlə ifadə edə, hansı hissəni araşdırmalı olduğunuzu seçə biləcəksiniz.
Burada məqsəd sabah bank hesabınızda neçə manat qalacağını tapmaq deyil. Həftəlik pul axını planı daxilolma və ödəniş tarixlərini göstərir. CCC isə seçilmiş dövr üzrə vəsaitin əməliyyatlarda nə qədər müddət bağlı qaldığını ümumiləşdirən təxmini göstəricidir. Tarix üzrə ödəniş cədvəlini onunla əvəz etməyin.
İşə bir pərakəndə məhsul biznesini təsəvvür etməklə başlaya bilərsiniz. Mal əvvəl alınır, sonra satılır, bəzi alıcılar daha gec ödəyir. Təchizatçı möhlət verirsə ödənişin bir hissəsi sonraya keçir. Bu ardıcıllığın müddətlərini ayırmaq üçün aşağıdakı hesab kartını qurun. Bütün rəqəmlər tədris üçündür, real şirkətdən götürülməyib.
Eyni dövr və uyğun məbləğləri seçin
Əvvəl dövrü yazın. Nümunədə 365 günlük şərti il istifadə olunur. Ehtiyatın orta uçot dəyəri 12.000 AZN, satılmış malın həmin dövr üzrə maya dəyəri 73.000 AZN-dir. Ehtiyatı satış qiyməti ilə yox, maya dəyəri ilə müqayisə etdiyimizi qeyd edin. Satış gəliri başqa göstəricidir.
Orta ticarət debitor borcu 9.000 AZN, nisyə satışlar 109.500 AZN-dir. Debitor borcu müştərilərin sizə ödəməli olduğu ticarət məbləğidir. Orta ticarət kreditor borcu 8.000 AZN, nisyə mal alışları isə 73.000 AZN-dir. Kreditor borcu bu hesabda təchizatçılara ödəniləcək ticarət məbləğidir, bütün kreditlər deyil.
| Hissə | Orta qalıq, AZN | Dövrün uyğun axını, AZN |
|---|---|---|
| Ehtiyat | 12.000 | Maya dəyəri 73.000 |
| Debitor | 9.000 | Nisyə satış 109.500 |
| Kreditor | 8.000 | Nisyə alış 73.000 |
Orta qalıqları hesablamaq üçün bu məşqdə dövrün əvvəl və son qalığının cəmini ikiyə bölmək qəbul edilir. Mövsümilik güclüdürsə iki tarix bütün ili təmsil etməyə bilər. Daha sıx müşahidələrdən orta hesablamaq mümkündür, amma istifadə etdiyiniz üsulu yazın. Müxtəlif üsulla alınmış nəticələri dəyişiklik yoxdurmuş kimi müqayisə etməyin.
Üç hissəni hesablayın, sonra birləşdirin
Ehtiyat günləri DIO=12.000/73.000×365=60 gündür. Bu, seçilmiş orta ehtiyatın həmin dövrün maya dəyərinə nisbətidir. Stok uçotu düzgün məbləği tapmağa kömək edir. ABC təhlili isə məhsulları illik istifadə dəyərinə görə qruplaşdırır; onun qrup faizlərini CCC düsturuna yazmayın.
Debitor günləri DSO=9.000/109.500×365=30 gündür. Kreditor günləri DPO=8.000/73.000×365=40 gündür. Bu məşqdə nisyə satış və nisyə alış ayrıca verilib. Nağd satışları xəbərsiz nisyə satışa qatmaq nəticəni dəyişdirər. Satışların hamısı nisyədirsə bunu mənbə ilə ayrıca qeyd etmək lazımdır.
Yekun CCC=60+30−40=50 gündür. Əvvəl üç hissəni ayrı saxlayın, sonra cəmi hesablayın. DPO-nun çıxılması təchizatçıya ödəniş möhlətinin maliyyələşmə müddətinin bir hissəsini qarşıladığını göstərir. Bu, təchizatçını razılaşdırılmış tarixdən gec ödəmək göstərişi deyil. Müqavilə şərtləri dəyişmədən hesabdakı rəqəmi arzu etdiyiniz kimi böyütməyin.
Bir dəyişikliklə nəyi müqayisə etmək olar?
Yalnız orta debitor qalığını 6.000 AZN götürüb digər girişləri sabit saxlayın. DSO=6.000/109.500×365=20 gün olur. Yeni CCC=60+20−40=40 gündür. Fərq 10 gündür. Bu, qurduğumuz şərti ssenarinin hesab nəticəsidir; real biznesdə gecikmiş borcun məhz bu qədər azalacağına dair müşahidə yoxdur.
İndi cədvəldə əvvəlki və yeni girişləri yan-yana saxlayın. “Müştəridən pulun alınması daha sürətli olarsa, digər qəbul etdiyimiz rəqəmlər sabitkən CCC azalır” yazmaq düzgündür. “Bu addım kassaya dərhal müəyyən məbləğ gətirəcək” yazmaq düzgün deyil. Göstərici günlədir, real daxilolmanın tarixi və məbləği ayrıca sənədlə yoxlanır.
Qismən ödənişləri fakturalarla tutuşdurmaq hansı borcun qaldığını dəqiqləşdirir. CCC hesabı həmin tutuşdurmanı etmir. Borcun məbləği etibarlı deyilsə əvvəl sənəd səviyyəsində uyğunsuzluğu həll edin, sonra orta göstəricini qurun. Pis girişdən alınmış dəqiq düstur faydalı qərar vermir.
Mənfi nəticə və boş məxrəc necə işlənməlidir?
Mənfi CCC avtomatik səhv demək deyil. Şərti olaraq DIO=15, DSO=0, DPO=25 olsa nəticə −10 gündür. Bu modeldə müştəridən vəsaitin alınması təchizatçıya ödənişdən əvvəl baş verir. Yenə də kirayə, əməkhaqqı və başqa ödənişlər qalır. Mənfi nəticəni pul çatışmazlığının heç vaxt olmayacağı vədi saymayın.
Məxrəc boş, sıfır və ya mənfidirsə bu sadə məşq nəticəni hesablamır. Məsələn nisyə satış məbləği məlum deyilsə DSO naməlum qalır, onun yerinə sıfır yazılmır. Bütün satışların nağd olduğu və uyğun debitor borcunun olmadığı təsdiqlənirsə ayrıca “nisyə satış komponenti tətbiq edilmir” halını sənədləşdirin; sıfıra bölməyin.
Orta debitor və kreditor qalıqları mənfi çıxırsa onların içində avans və ya yanlış təsnifat olub-olmadığını yoxlayın. Bu sadə model mənfi ticarət qalıqlarını qəbul etmir. Girişdəki işarəni silib müsbət rəqəm yaratmaq olmaz. Məbləğlər eyni valyutada, uyğun vergi bazasında və eyni dövr çərçivəsində olmalıdır. Uyğunsuzluq varsa onu açıq sual kimi saxlayın.
15 dəqiqəlik yoxlana bilən kartı saxlayın
Windows-da Başlat menyusunda Notepad axtarıb açın və yeni boş sənəd yaradın. Aşağıdakı kartı köçürün; başlığı “CCC V1 — şərti məşq” qoyun. Dövrü, 365 gün əsasını, orta üsulunu və üç cüt məbləği mənbə etiketləri ilə yazın. Başlatdan Calculator açın: 12000÷73000×365, 9000÷109500×365 və 8000÷73000×365 hesablarını ayrı aparın. Nəticələr 60, 30, 40 gündür; sonra 60+30−40=50 yazın. Notepad hesablamır, girişləri və hesablama izini saxlayır. On beş dəqiqə məşq üçün plan hədəfidir, ölçülmüş müddət deyil; uyğun mənbə yoxdursa natamam kartla dayanın.
Dövr və gün sayı: [...] Qalıqların orta üsulu: [...] Orta ehtiyat / maya dəyəri: [...] Orta debitor / nisyə satış: [...] Orta kreditor / nisyə alış: [...] DIO, DSO, DPO: [...] CCC və hesabın versiyası: [...] Naməlum girişlər və fərziyyələr: [...] Dəyişdirilən bir giriş və yeni nəticə: [...]
Əsas 60/30/40/50 nəticələrini və dəyişən tək girişi kartda göstərin. File → Save As ilə Documents qovluğunda ccc-karti-V1.txt adı seçin; eyni adlı fayl varsa başqa adla saxlayın, üzərinə yazmayın. Notepad-i bağlayıb File Explorer-də həmin qovluqdan faylı açın; dövrü, üç məbləğ cütünü, günləri və naməlum sahələri tapın. Sonra File → Save As ilə ccc-karti-ssenari.txt adlı ayrıca surət yaradın, yalnız orta debitoru 6000 edin və 20 DSO/40 CCC nəticələrini hesablayıb yazın. İkinci faylı da saxlayıb yenidən açın. V1 dəyişməsin. Bu addımlar icra olunmayıbsa faylın yenidən açılmasını tamamlanmış saymayın; ayrıca kod hesabı real save testi deyil.
Optimal sifariş miqdarı iki xərcdən alış partiyasını hesablayır. CCC nə həmin partiyanı, nə də kredit götürmək qərarını müəyyən edir. Nəticənizin altında “dövriyyə müddətinin təxmini diaqnostikası” yazın. Sonra ən çox sual yaradan hissəni seçin və konkret sənəd yoxlaması təyin edin: stok qalığı, borc reyestri və ya alış şərtləri.
Giriş kartına sənəd növünü də əlavə edin. Ehtiyat üçün uçot hesabatını, debitor üçün müştəri borcları reyestrini, kreditor üçün təchizatçı hesablarını göstərin. Bir məbləğin hansı mənbədən gəldiyi aydın deyilsə həmin xanaya “təsdiqlənməyib” yazın. Başqa hesabatın yekununu yalnız adı oxşardır deyə götürməyin. Məsələn bütün cari öhdəliklər ticarət kreditor borcu ilə eyni deyil.
Başlanğıc və son qalıq üsulunu əl ilə yoxlamaq üçün ayrıca iki sətir saxlayın. Şərti ehtiyatın başlanğıcı 10.000, sonu 14.000 AZN olduqda orta 12.000 alınır. Təkcə son qalığı yazsaydınız 14.000/73.000×365=70 gün çıxardı. Fərq satışın sürətlənməsi deyil, giriş üsulunun dəyişməsidir. Ona görə əvvəlki dövrün hesabında da eyni üsulu axtarın.
İlin əvəzinə daha qısa dövr seçəndə illik axını həmin dövrün qalığı ilə qarışdırmayın. Məsələn 90 günlük hesabatda həmin 90 günün maya dəyəri, nisyə satışı və nisyə alışı lazımdır. Vurulan gün sayı da 90 olur. İllik 365 rəqəmini vərdişlə saxlamaq düzgün görünən, amma başqa dövrü ölçən nəticə yarada bilər.
Yekun təqdimatda yuvarlaqlaşdırmanı ayrıca qeyd edin. Əvvəl hər hissəni tam dəqiqliklə hesablayın, sonra görünən nəticəni məsələn bir onluq mərtəbə ilə göstərin. Ayrı hissələrin erkən yuvarlaqlaşdırılması kiçik fərq yarada bilər. Başqa əməkdaş eyni girişlə fərqli son rəqəm alırsa əvvəl düsturu, sonra yuvarlaqlaşdırma qaydasını müqayisə edin. Məbləğlərdə minlik ayırıcısını onluq işarəsi ilə qarışdırmadığınızı da yoxlayın.
Tez-tez verilən suallar
CCC ilə bank qalığı eynidirmi?
Xeyr. CCC günlə ölçülən dövr göstəricisidir. Bank qalığı və gələcək ödəniş tarixləri ayrıca pul axını cədvəlində yoxlanır.
Niyə kreditor günləri çıxılır?
Bu modeldə təchizatçının verdiyi möhlət maliyyələşmə müddətinin bir hissəsini qarşılayır. Möhlət müqavilə şərtlərinə uyğun olmalıdır.
Nisyə satış məlum deyilsə nə edim?
DSO-nu naməlum saxlayın və məlumatı dəqiqləşdirin. Ümumi satış məbləğini xəbərsiz əvəz qoymayın, sıfıra bölməyin.
Bu rəqəmlər real biznes nəticəsidirmi?
Xeyr. Bunlar ayrıca hesablanmış şərti tədris girişləridir. Real Anar və ya müştəri təcrübəsi, qənaət və likvidlik zəmanəti deyil.
