Sistemi quran insan niyə sonda ona tabe olur?
Ən paradoksal şey budur:
insan sistemi azad olmaq üçün qurur,
amma bir müddət sonra həmin sistemin içində sıxılır.
Başlanğıcda niyyət təmiz olur. Sistem yaranır ki, xaos azalsın. Qərarlar asanlaşsın. Təkrar işlər avtomatikləşsin. İnsan daha çox düşünə bilsin. Daha az yorulsun. Daha az dağınıq olsun.
Sistem bir növ dayaqdır. Sənin yerinə xatırlayan, ölçən, xəbərdar edən bir mexanizm.
Amma bu dayaq yavaş-yavaş istinad nöqtəsinə çevrilir.
Və insan artıq özünə yox, sistemə baxmağa başlayır.
Əvvəl “məncə belə olmalıdır” deyirdi.
Sonra “sistem belə deyir” deməyə başlayır.
Bu dəyişiklik səs-küylə olmur. Çox səssiz baş verir. Elə səssiz ki, insan fərqinə varmır. Çünki sistem işləyir. Nəticə verir. Qarşılıq var. Bu qarşılıq da şübhəni susdurur.
İnsan sistemi quranda onu alət kimi görür.
Amma sistem böyüdükcə, alət yox, hakim olur.
Çünki sistem insanı qoruyur. Səhv etməkdən. Riskdən. Tənqiddən. “Mən belə qərar vermədim, sistem belə göstərdi” demək çox rahatdır. Məsuliyyət azalır. Vicdan yüngülləşir.
Və bu rahatlıq təhlükəlidir.
Sistemi quran insan sonda ona tabe olur, çünki sistem sabitlik təklif edir. İnsan beyni sabitliyi sevir. Hətta bu sabitlik onu sıxsa belə. Çünki bilinən məhdudiyyət, bilinməyən azadlıqdan daha az qorxuludur.
Sistem deyir:
– Belə et, təhlükəsizdir.
– Buradan çıxma, işləyir.
– Dəyişmə, risk var.
İnsan da razılaşır. Çünki dəyişmək yenidən düşünmək deməkdir. Yenidən düşünmək isə enerjidir. Cəsarətdir. Və bəzən tənhalıqdır.
Bir müddət sonra insan artıq sistemə uyğun düşünür.
Uyğun qərar verir.
Uyğun suallar verir.
Uyğun həllər təklif edir.
Uyğun… amma özünə aid olmayan.
Ən kritik nöqtə isə budur:
sistemlər zamanla özünü qorumağa başlayır.
Artıq məqsəd insanı irəli aparmaq deyil. Məqsəd sistemi işlək saxlamaqdır. KPI-lar, qaydalar, alqoritmlər, hesabatlar – hamısı sistemin özünü davam etdirməsi üçündür.
Bu nöqtədə sistem insandan tələb etməyə başlayır:
– Mənə uyğunlaş.
– Məni sual etmə.
– Mənim ritmimlə yaşa.
Və insan uyğunlaşır. Çünki artıq alternativ yoxdur. Ya da var, amma bahalıdır. Sistemdən çıxmaq sanki hər şeyi sıfırlamaq kimidir. Ona görə insan qalır. Və qalmağı məntiqləşdirir.
“Bu dövrdə başqa cür olmur.”
“Hamı belə edir.”
“Reallıq budur.”
Amma reallıq çox vaxt seçilmiş rahatlıqdır.
Burada alqoritm mövzusu ilə bağlanır hər şey.
Alqoritmlər insan davranışından doğur. Biz nəyi tez edirik, nəyi çox edirik, nəyi sevirik – alqoritm bunu öyrənir. Sonra həmin davranışı bizə geri qaytarır. Bir az gücləndirilmiş formada.
Və biz deyirik: “alqoritm məni belə edir.”
Halbuki alqoritm sadəcə güzgüdür.
Amma güzgü uzun müddət qarşısında qalandan sonra, insan artıq öz üzünü yox, göstərilən versiyanı görür.
Bu da loop-un ən dərin yeridir.
İnsan sistemi yaradır →
sistem davranışı normallaşdırır →
normallaşmış davranış yeni sistemi doğurur →
və insan artıq harada dəyişdiyini xatırlamır.
Bəs çıxış varmı?
Məncə çıxış sistemi dağıtmaq deyil. Çünki sistemsiz insan dağılır. Çıxış sistemi yenidən alətə çevirməkdir.
Sistemin sənə cavab verməsi yox,
sənin sistemi sual etməyin.
Bəzən dayanıb soruşmaq:
– Bu sistem hələ mənə xidmət edir?
– Yoxsa mən artıq onu qoruyuram?
– Mən qərar verirəm, yoxsa sadəcə uyğunlaşıram?
Bu suallar sistemi zəiflətmir.
Əksinə, insanı gücləndirir.
Çünki sistemlər dəyişə bilər.
Alqoritmlər yenilənə bilər.
Qaydalar yenidən yazıla bilər.
Amma insan öz düşüncəsini sistemə tam təhvil verəndə, onu geri almaq çox çətindir.
Və bəlkə də bu dövrün ən vacib bacarığı budur:
sistem qurmaq,
amma onun içində itməmək.
